Cumhuriyet 103 yaşında: 29 Ekim 1923'te TBMM'de neler oldu ve 29 Ekim nasıl bayram oldu

Bugün 29 Ekim 2026, Cumhuriyet'in ilanının 103. yıl dönümü. Türkiye Büyük Millet Meclisi 29 Ekim 1923'te Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu'nda yaptığı değişiklikle devletin yönetim şeklini cumhuriyet olarak belirledi ve Atatürk'ü ilk cumhurbaşkanı seçti.

Millî Mücadele'nin zaferinden sonra Meclis, 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırmıştı. Ülke o günden beri, bakanların tek tek Meclis tarafından seçildiği bir meclis hükümetiyle yönetiliyordu. Bu sistemde uyumsuz kişilerin aynı hükümette bir araya gelmesi ve her bakanlık için uzun tartışmalar yaşanması sık görülen bir sorundu.

Hükümetin zayıflığı Ekim 1923'te açıkça ortaya çıktı. 27 Ekim'de İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası TBMM'de okundu ve yeni bir hükümet kurulamadı. Atatürk, hükümet bunalımlarının çözümü olarak yönetim biçiminin cumhuriyet olarak belirlenmesini önerdi.

Atatürk, 28 Ekim akşamı Çankaya'daki yemekte misafirlerine ertesi gün cumhuriyeti ilan edeceklerini söyledi. Yemekten sonra İsmet Paşa ile birlikte anayasa değişikliği tasarısını hazırladı.

29 Ekim sabahı toplanan Halk Fırkası Grubu, kabine değişikliğini görüşürken çıkmaza girdi. Atatürk'ün konuyu çözmekle görevlendirilmesine karar verildi. Atatürk bir saat sonra kürsüye çıkıp teklifini sundu ve teklif Grup'ta kabul edildi. Ardından Meclis toplandı.

Meclis, 364 sayılı Kanun'la 1921 tarihli Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu'nun altı maddesini değiştirdi. Değişen birinci madde, devletin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğunu yazıyordu. Aynı kanunla cumhurbaşkanlığı makamı kuruldu. Cumhurbaşkanı, TBMM üyeleri arasından Meclis tarafından seçilecekti. Hükümetin kuruluşu da değişti ve meclis hükümeti sisteminden parlamenter sisteme geçildi.

Kanunun kabulünden sonra yapılan seçimde 158 üyenin oy birliğiyle Ankara Milletvekili Gazi Atatürk cumhurbaşkanı seçildi. Cumhuriyetin ilanı Ankara'da 101 pare top atışıyla duyuruldu. Kutlamalar 29 Ekim gecesi ve 30 Ekim'de başta Ankara olmak üzere ülkenin her yerinde yapıldı.

Cumhuriyet ilan edildiğinde 29 Ekim henüz bayram değildi ve kutlamalar için bir düzenleme yoktu. Halk kutlamaları kendiliğinden yaptı. 26 Ekim 1924 tarihli 986 numaralı kararname ile cumhuriyetin ilanının 101 pare top atışı ve özel bir programla kutlanmasına karar verildi.

TBMM, 19 Nisan 1925'te 628 sayılı kanunu kabul ederek 29 Ekim'i milli bayram saydı. 27 Mayıs 1935'te milli bayramlara dair yeni bir düzenleme yapıldı. Bu düzenlemeyle 29 Ekim ulusal bayram olarak ilan edildi, Hürriyet Bayramı ile Hâkimiyet Bayramı milli bayramlar arasından çıkarıldı.

Bugün Türkiye'de 28 Ekim öğleden sonra ve 29 Ekim tam gün olmak üzere bir buçuk gün resmi tatil uygulanıyor. Bu uygulama 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun'a dayanıyor.

Cumhuriyet'in 10. yıl kutlamaları ayrı bir yere sahip. 1933'te 2305 sayılı kanunla kutlamaların üç gün sürmesi ve bu günlerin tatil olması kararlaştırıldı. Atatürk, 29 Ekim 1933'te okuduğu Onuncu Yıl Nutku'nda bu günü "en büyük bayram" olarak niteledi.

Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.